ΚΕΝΤΗΜΑΤΑ / Καϊμακλιώτη Αγγέλα

Τα βράδια πλέκει στο ημίφως
διάτρητο υφαντό με βελονάκι
Ισορροπία λεπτή στα δάχτυλα της
νήμα τυλίγεται το παρελθόν
Μετρά τους πόντους ρυθμικά
Πόσοι γεννήθηκαν και πόσοι φύγαν
στους τοίχους φωταψίες ασπρόμαυρες
σεντούκια με ξυλόγλυπτες γυναίκες
Στα τραπεζάκια βελονόκομπος
κέντημα πρωτινό η γηθοσύνη
προικιά αιχμηρά τρυπούν το δέρμα
-Αχ πότε πέρασαν οι χρόνοι;
Η Καλλιρρόη σιγοτραγουδώντας
αραχνοφέγγει πλάι στο γιασεμί

ΚΑΡΑΒΙ

της Αγγέλας Καιμακλιώτη 

Θ' αλλάξει μια στιγμή
του καραβιού η πορεία
όχι από τιμονιά στραβή
ούτε από τρελής πυξίδας
παραπλάνηση
αλλά σαν ο πειρατής ανίκανος
δειλός τρελός νεκρός
το παρατήσει εκεί
στη μέση του πελάγου
κουρσεμένο
με κατάρτια τσακισμένα
πανιά μαύρα
αμπάρι άδειο
Εκεί ο άνεμος καπετάνιος
πορθητής και τιμονιέρης
σε συμπληγάδες μοίρες
θα το παρασύρει
Όμως το θαλασσόξυλο γνωρίζει
τους ασημένιους δρόμους
της σελήνης
του ήλιου τις χρυσές εξόδους
Εκεί θα πλεύσει;
Προς την Ουτοπία;
Ή άραγε τα κύματα
θα το γκρεμοτσακίσουν
στις άγριες τις ακτές
της ετερόχρονης ελευθερίας;

("Ξεκλειδώνοντας την αλφαβήτα", ΠΗΛΙΟ 2011)

Ο χαμένος τόπος και χρόνος στην ποιητική συλλογή “Εκ του Σύνεγγυς” της Αγγέλας Καϊμακλιώτη

Του Γιώργου Χριστοδουλίδη*

---------------------------------

Με αρκετή επιφύλαξη, αντιλαμβανόμενος το μέγεθος της ευθύνης, ανταποκρίνομαι κάθε φορά, όχι συχνά αλήθεια, που κάποιος ποιητής μου ζητά να πω ή να γράψω για το βιβλίο του.

Είναι ο δισταγμός της αδιάκριτης παρέμβασης σε ένα πνευματικό έργο που έχει ξεφύγει από τα χέρια του ίδιου του δημιουργού του και τοποθετείται πια, αυτόνομα στον κόσμο. 

Ενός κώδικα συμβολισμών και αλληγορικών πολλές φορές σχημάτων, κι' εσύ καλείσαι να παραστήσεις τον επιτήδειο αποκωδικοποιητή, για συλλήψεις, που πολλές φορές ούτε ο ίδιος ο ποιητής έχει σαφή και ξεκάθαρη αιτιολογία και ερμηνεία.

Και το πιο δύσκολο, θα πρέπει να αντιμετωπίσεις το δίλημμα να παραμερίσεις τα κατά την υποκειμενική σου άποψη, ελλείμματα και θα χτίσεις αποκλειστικά στα αξιόλογα και αξιοσημείωτα, προδίδοντας τη συνείδηση και την αισθητική σου.

Ευτυχώς, η Αγγέλα Καϊμακλιώτη, όσο την γνώρισα, ανήκει στην περιορισμένη εκείνη κατηγορία ανθρώπων που δέχεται την αμφισβήτηση, φαινόμενο σπάνιο στη συνήθως υπερφίαλη κατηγορία των ποιητών. Ως εκ τούτου, το δίλημμα εξέπεσε από τα  αρχικά στάδια της γέννησης του.

Τι έπρεπε λοιπόν να κρίνω σε αυτό το βιβλίο; Μα τι άλλο από αυτό που και ο πιο αμύητος αναγνώστης κάνει εγγενώς: Την ποιητική πνοή του ανέμου που φύσηξε τους στίχους. Μπορεί η Α.Κ. να σε αναγκάσει να σταματήσεις; Να σου προκαλέσει  το μαγικό επιφώνημα που μόνο η αληθινή τέχνη καταφέρνει να σχηματίσει στα χείλη; Τι άλλο είναι η δηλαδή η ποίηση;

Είναι αποδεκτό πως μια παρουσίαση είναι αδύνατον να συμπεριλάβει  λεπτομερείς θέσεις  για το σύνολο του βιβλίου. Αυτό που κρατά κανείς είναι το αποτύπωμα που αφήνει στη διψασμένη για συγκινήσεις και πρωτοτυπία ύπαρξη,  η δύναμη του λόγου.

Θα μιλήσω ως ποιητής  κατά κύριο λόγο, ίσως και ως λίγο δημοσιογράφος αλλά σίγουρα όχι ως κριτικός που δεν είμαι.

Ως ποιητής, που συνάντησε διαβάζοντας το «Εκ του Σύνεγγυς», μιαν αδιατάρακτη οδύνη, ένα παρατεταμένο λυγμό, τον λυγμό της απώλειας της αγαπημένης πόλης μαζί και της απώλειας ενός σημαντικού τμήματος των παιδικών χρόνων.

Της απώλειας ενός μέλλοντος, γιατί κάθε απώλεια τόπου, είναι συνάμα και απώλεια χρόνου, χρόνου δικού μας, κλεμμένου και λεηλατημένου. Χρόνου ξεριζωμένου από το υπόστρωμα του ηλικιακού εδάφους, αιωρούμενου στην μαύρη τρύπα του αβέβαιου.

Στο βιβλίο καταγράφεται ένα έγκλημα που η ποινική δικαιοσύνη δεν μπορεί να εγκαλέσει γιατί συντελέστηκε στα έγκατα της ανθρώπινης ψυχής εκεί που το χέρι του νόμου δεν φτάνει, αλλά και να έφτανε, πως θα μπορούσε να απαλύνει τη θλίψη και την οδύνη;

Στο ποίημα «Παιδί στο προσφυγόσημο» η ακόλουθη εικόνα :

Παιδί στο προσφυγόσημο

Ξυπόλυτο σαράντα χρόνους

Ρακένδυτο και δακρυσμένο

Πλάι στο συρματόπλεγμα

Θέλει να ελεύθερο να περπατήσει

Να ζήσει θέλει

Να ξεκολλήσει επιτέλους

Την παιδική ψυχή από το έρεβος

Εκατομμύρια γράμματα συνόδεψε

Σε φακέλους σημαδεμένους

Δεν ωφελεί.

Όπου η Αγγέλα Καϊμακλιώτη αφήνει την έγερση του ερεθίσματος να ωριμάσει, αφαιρώντας το περιττό, όπως κανείς διεισδύει στο βάθος των πραγμάτων και αφουγκράζεται τους παλλόμενους πυρήνες, εκεί και οι καλύτερες στιγμές της συλλογής.

Ακόμα ένα τέτοιο παράδειγμα το ποίημα «Τραγική ειρωνεία» ένα από τα κορυφαία ποιήματα της συλλογής και από τα πιο μεστά που διάβασα τον τελευταίο καιρό:

Όσο κι αν το προσπάθησα

Να ξεχωρίσω δεν κατάφερα

Αν ήταν αλλοθρήσκων

Ή ομοθρήσκων οι καρδιές

Που κάποια χέρια σκάλισαν

Σε τοίχο στη μοιραία πόλη

Επέζησαν εντούτοις του πολέμου.

Μέσα από λίγους στίχους, η ποίηση αναδεικνύει την ουσία. Χωρίς αχρείαστους διδακτισμούς  και με έμφαση στην λεπτομέρεια, υπαινικτικά και ανεπιτήδευτα, η ποιήτρια καταφέρνει να υπερυψώσει το ποίημα στην κορυφή της κλίμακας, να του επιτρέψει την πραγμάτωση. Να καταδείξει τον συμβολισμό. Να σε παραπέμψει σε αυτό που μπορείς να υποθέσεις και όχι να ετυμηγορήσεις. Αυτό που μπορείς συνειρμικά φανταστείς: Ότι κάποιοι νέοι στην ελεύθερη και γεμάτη σφυγμούς ζωής, Αμμόχωστο,  εκδήλωναν έτσι τον έρωτα τους, την αιώνια τους δέσμευση χωρίς να υπολογίζουν ότι δεν υπάρχει τίποτα αιώνιο, ότι εκεί πέρα κάποιοι ερωτεύονταν, δίχως να υποψιάζονται την επικείμενη καταστροφή και δεν έχει σημασία αν ήταν χριστιανοί ή μουσουλμάνοι, μπορεί να ήταν και από τα δύο, ότι οι βόμβες δεν κατέστρεψαν τις ζωγραφισμένες από άδολο, τρεμάμενο χέρι καρδιές, ότι δεν ξέρουμε και δεν θα μάθουμε ποτέ τι απέγινε εκείνος ο έρωτας, αν ολοκληρώθηκε ή όχι, ότι η συγκυρία τα έφερε με τρόπο που αυτή η εικόνα πέρασε μέσα από το βλέμμα της Καϊμακλιώτη, έγινε ποίημα, μπήκε σε βιβλίο και να ‘μαστε εδώ απόψε να την εισπράττουμε, εμείς, και κάποιοι από εμάς που δεν είδαν ποτέ την Αμμόχωστο αλλά μπορούν να συγκλονιστούν από την αντίφαση της αθωότητας από τη δραματοποίηση της.

Όπου η Α.Κ.  επιχειρεί να πολιτικολογήσει όπως για παράδειγμα τα ποιήματα «Οκτώβρης του 2013» ή «Λύση»,  ή αίσθηση μου είναι ότι δεν αποφεύγει αχρείαστες πεζολογίες, διακηρύξεις και διατυπώσεις πολιτικών θέσεων, που θα μπορούσαν να αφεθούν να εννοηθούν διακριτικότερα ή με κάποια δόση αμφιβολίας για την ορθότητα τους. Και ο υποφαινόμενος έχει γράψει πολιτικού περιεχομένου ποίηση, η ποίηση είναι από μόνη της μέγιστη πολιτική πράξη και η ποιητική γραφή δεν είναι δυνατόν να περιορίζεται στα στενά όρια μιας επαναλαμβανόμενης εσωστρέφειας. Το θέμα είναι οι επιφυλάξεις μας να υπερισχύουν των πολιτικών προσλαμβάνουσων μας.

Όπως προφανώς συνάγεται, το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής είναι αφιερωμένο στην Αμμοχώστο, πόλη στην οποία η ποιήτρια έχει γεννηθεί και περάσει τα πρώιμα χρόνια της ηλικίας της μέχρι την Α’ τάξη του Δημοτικού. Πόλη την οποία λόγω της προδοσίας και της τουρκικής εισβολής, η Καϊμακλιώτη όπως και τόσοι άλλοι Αμμοχωστιανοί δεν ευτύχησαν να γευτούν στην πλήρη καρποφορία της. Αναγκάστηκαν να ξεριζωθούν, προλαβαίνοντας να πάρουν μαζί τους, λίγα υπάρχοντα αλλά και το άρωμα κάποιων χρόνων βίου. Ως  εκ τούτου, το απόσταγμα τούτου του αρώματος είναι ελλειπές και το παράπονο, η πίκρα αυτής της βίαια και άδικα διακοπείσας όσμωσης με τον γενέθλιο χώρο, είναι διάχυτα στη συλλογή. Όπως διάχυτη είναι και η αίσθηση της διάψευσης, αφενός, του φυσιολογικού οράματος για μια ομαλή ανάπτυξη στον γνώριμο τόπο, αφετέρου, για άρση της αδικοπραγίας.

Το ποίημα «Αιώνες Τώρα» ενδεικτικά:

Περιμέναμε την άνοιξη

Και την ανάσταση

Λησμονήσαμε ότι προηγούνται

Αιώνες τώρα

Η προδοσία

Και η σταύρωση

Αιώνες τώρα

Πόντιοι Πιλάτοι

Και Ιούδες

Αιώνες τώρα

Μας φιλούν.

 Η ποιητική συλλογή Εκ του Σύνεγγυς, αποτελεί την  εικονοποιεία μιας πραγματικότητας, ελλοχεύουσας μέσα στον κοχλάζοντα πυρήνα της μνήμης. Μιας πραγματικότητας που  συνθλίβει, αποσπασμένης από το καθημερινό εξωτερικό γίγνεσθαι το οποίο έχει πάψει να τραντάζει συχνά τις εσωτερικές χορδές της ψυχής μας, αποδεικνύοντας πως η απώλεια μέρους της πατρίδας, επιμηκυνόμενη στον χρόνο, μπορεί να μετατραπεί σε σιωπηρή συνήθεια, αποκαρδιωτικά συμβατή με τη ζωή μας.

Ωστόσο, από καιρό εις καιρό, εμφανίζονται έργα τα οποία μας υπενθυμίζουν αυτό που χάσαμε. Και δεν χάνεις μόνο αυτό που είχες. Χάνεις και αυτό που θα μπορούσες να αποκτήσεις. Εμφανίζεται ποίηση που μας υπενθυμίζει αυτό που ξέραμε, κατά την προσφιλή έκφραση μιας αγαπημένης Κύπριας φιλόσοφου.

Με μια έννοια, το Εκ του Σύνεγγυς το εκλαμβάνω όχι απλώς ως μια ελεγεία για τη χαμένη πόλη αλλά και ως ένα πυκνόμετρο πολλών χαμένων ζωών και μιας υπερμεγέθους ποσότητας χαμένου χρόνου. Το εκλαμβάνω και ως μια μάχη με το ανίκητο, όσο και μια αντίσταση, ένα προσκλητήριο αν όχι για έγερση, τουλάχιστον για συνειδητοποίηση πως το αποτέλεσμα, πια δεν μπορεί να είναι νικηφόρο γιατί ήδη οι ζημιές που καταμετρούνται είναι  ανεπανόρθωτες. Στο ποίημα «Πρόσφυγες», ο συμψηφισμός της μνήμης με τη λήθη γεννά την εξής στιχοπλοκή:

«…πορεύομαι πλάι σου καιρό.

Δεν ξεχνώ αλλά ούτε θυμάμαι».

Ένα γύμνασμα μνήμης είναι και το ποίημα «Αμμόχωστος» το οποίο υπερβαίνει της αναπόλησης, αφαιρώντας τις επιχωματώσεις που αδρανοποιούν την αφή της αυτογνωσίας.

«Για να σε λησμονήσω

Ξαπλώνω στην άμμο σου

Και μαζεύω φωτόνια

Ύστερα τα αλείβω

Με ευλάβεια στο δέρμα μου

Μικροσκοπικά αστέρια

Φυτρώνουν εντός μου

Και τότε ανατέλλω μηδενικά φορτισμένη

Πανδέκτης και πανσέληνος αλλού

Μα δε σε λησμονώ»

Διαβάζοντας τη συλλογή, η οποία στο μεγαλύτερο μέρος της εκτυλίσσεται τόσο κινηματογραφικά όσο και ψυχογραφικά, αισθάνθηκα την εξής εικόνα: Την Αγγέλα Καϊμακλιώτη σε αγώνα δρόμου να τρέχει και να προσπαθεί να πιάσει σφικτά την άκρη της κλωστής που συγκρατεί τα κομμάτια της μνήμη της. Η καυτή ανάσα αυτού του αγκομαχητού, της συσσωρευμένης απόγνωσης, διάχυτη και στο ποίημα «Μετάληψη» όπου διατυπώνεται μάλλον απελπισμένα η δέσμευση ενός προσωπικού «δεν ξεχνώ».

«Τα σα εκ των σων, Αμμόχωστος

Ορκίζομαι να ρίχνω λάδι εσαεί

Στης μνήμης το ανέσπερο καντήλι»

Στο «Εκ του Σύνεγγυς», η Α.Κ. πετυχαίνει σε μεγάλο βαθμό το ζητούμενο για κάθε ποιητή. Να δώσει τις σωστές αναλογίες στις χημικές ενώσεις των λέξεων, ώστε αυτές να αντέξουν το βάρος του ποιήματος. Διότι, κατά την άποψη μου, δεν είναι οι λέξεις το ουσιώδες μέρος της ποίησης, οι λέξεις είναι το μεταφορικό μέσο της πνοής, το μονοπωλιακό μέσο της υλοποίησης της. Ας μην αποθεώνουμε τις λέξεις λοιπόν, ας αποθεώσουμε την πνοή που τους έδωσε προστιθέμενη αξία, χρησιμοποιώντας μια έκφραση της εποχής μας.

Εξαίρετο όσο και ενδεικτικό παράδειγμα, συναντούμε στο ποίημα «Βαρωσιώτες» όπου η ποιήτρια μιλά για τους γέρους Βαρωσιώτες «φαντάσματα προγόνων σε ψυχές εφήβων», καταλήγοντας :

«Τις Κυριακές

Περνούν σκυφτοί τα οδοφράγματα

Βυθίζονται στη θάλασσα και κρυφοκλαίνε»

Και σε άλλα ποιήματα της συλλογής, η Α.Κ. πετυχαίνει ένα αξιοπρόσεκτο ποιητικό αποτέλεσμα, ειδικά όταν αξιοποιεί τη ζωντανή μαρτυρία ανθρώπων, εκλιπόντων ή μη, ξεσκεπάζοντας από τις γάζες της λήθης την κακοφορμισμένη πληγή, συνοψίζοντας τις αναρίθμητες παραμέτρους του ανείπωτου.

«Του αγνοούμενου ΙΙ»

«…Φέτος με ταυτοποίησαν

Δεν ήρθες στην κηδεία

Η μάνα μας κρατά ακόμα τη φωτογραφία.

Εσύ;»

Θα μπορούσα να μιλώ για ώρες για όσα διάβασα στο «Εκ του Σύνεγγυς». Ωστόσο, όταν κανείς μιλά πολύ για ποίηση, δεν επιτρέπει στην ίδια την ποίηση να μιλήσει. Και τα σημαντικά μονάχα η ποίηση μπορεί να τα πει, χωρίς να έχει ανάγκη από ενδιάμεσους  και μεσολαβητές, ασκητές της πολυλογίας, ενώ η ποίηση αποκορυφώνει το ελάχιστο σε μείζων.

Κλείνοντας θα ήθελα  να προσθέσω τα εξής:

Το βιβλίο της Α.Κ. με οδήγησε ξανά στο συγκλονιστικό ποίημα του κορυφαίου όσο και αποσιωπημένου μας  ποιητή Παντελή Μηχανικού «Ονήσιλος».

Στην πραγματικότητα τόσο αυτή η συλλογή όσο και όλες οι άλλες των Κυπρίων ποιητών, τα πεζογραφήματα και όλα τα έργα τέχνης που αναφέρονται στην ιστορική μας μοίρα όπως αυτή καθορίστηκε το 1974, αποτελούν την τραγική εκπλήρωση της προφητείας του Ονήσιλου.

Από τότε, όλοι μας είμαστε παιδιά του Ονήσιλου, η εθνική μας πορεία καθορίζεται από την προφητεία του, η οποία αργά αλλά δυστυχώς σταθερά επαληθεύεται όχι μια φορά, αλλά συνεχόμενα με τον πιο τραγικό και συνάμα,  τιμωρητικό τρόπο.

Τον τρόπο του ανήμπορου βλέμματος, του βλέμματος επί του βουβού Πενταδάκτυλου, της έρημης πόλης της Αμμοχώστου, της αφόρητα νεκρής ζώνης και τόσων άλλων περιοχών μας, που η δυνατότητα της οπτικής επαφής μαζί τους ή της απλής επίσκεψης, συνιστά τον θρίαμβο της ουτοπίας μέσα στην οποία ζούμε. Μιας ουτοπίας που παραγγέλλει πως αφού τα βλέπουμε είναι ακόμα εκεί και παραβλέπει πως απέχουν από εμάς σαράντα ολόκληρα χρόνια.

*Ο Γιώργος Χριστοδουλίδης είναι ποιητής και δημοσιογράφος

Αόρατοι

Για μια στιγμή  αόρατοι έγιναν

ο χρόνος σταμάτησε

οι άλλοι δεν είχαν καμιά σημασία 

Εκείνοι θεόρατοι

όμως αόρατοι

για μια στιγμή

Φάνηκαν τότε αιφνιδίως

οι σκιές τους

Κι αντιληφθήκανε ευτυχώς

ότι τους έβλεπε ο ήλιος

και πως τους ζέσταινε εντός

ένας Θεός

Φωτογραφία

Σε κείνη τη φωτογραφία
δίπλα στη θάλασσα
είδα το προσωπείο
Τη μάσκα που φορούσες χρόνια
ίσως για αιώνες
Τη διέκρινα ψηλαφίζοντας
το ειρωνικό παιχνίδι των ελπίδων σου
Με βοήθησε βέβαια ο ήλιος
καθώς το φως του παλιρροιακό
αποκάλυψε το θλιβερό κενό σου

Κάποτε σε σκέφτομαι
Άραγε βρήκες τις συντεταγμένες της ελευθερίας;
Ή μήπως χάθηκες κρατώντας την ψευδοπυξίδα των ονείρων;

Στην άλλη όψη

Οδοιπόροι της άλλης όψης του φεγγαριού
σε στενά μονοπάτια απόκρημνα
ανήλιαγα ρέματα διασχίσαμε
Τα μάτια μας ήλιοι

φωτιές τα σώματα
ποτάμια στόματα

Ένα κομμάτι σύννεφο μοιραστήκαμε

Βροχή δεν έπεσε

Κι όμως η αστραπή αυτό προμήνυε

Ασφυξία

Μεσημέρι στη Γλάδστωνος
Αλλεπάλληλοι στραγγαλισμοί
μιας αλήθειας εφτάψυχης
που αρνείται να πεθάνει

Μεσημέρι στη Γλάδστωνος
δολοφονία εκ προμελέτης
του μέλλοντος
του προσδοκώμενου
του ποθητού
Μεσημέρι στη Γλάδστωνος
ασφυξία εξ αμελείας

Ασκήσεις επί χάρτου

Λοιπόν συμφωνήσαμε
Θα βάλεις εσύ το ταξίδι κι εγώ τα φτερά
Το όνειρο εσύ κι εγώ τη χαρά
Θα δώσεις τα χέρια κι εγώ την καρδιά
Εσύ την πατρίδα κι εγώ την ελπίδα

Να το πιστέψεις πρέπει οπωσδήποτε
Τα σχέδιά μας ασκήσεις επί χάρτου
για μάχες επί τόπου σε εκστρατείες μακρινές

Έτσι δε γράφτηκαν οι πιο μεγάλες νίκες;
Άρχισαν ως γραμμές, τελείες
ως αριθμοί

διαδρομές
ασκήσεις επί χάρτου

Συνέχισε λοιπόν να ελπίζεις
Από την σπίθα γεννιέται  πυρκαγιά
κι από σταγόνα το ποτάμι

Εποικοδομητική Ασάφεια

Με κοίταξες στα μάτια

ελαφρώς λοξά

όμως αντίκρισα την πίκρα

τη ματαίωση

Μίλησες και δεν είπες τίποτα

Το "σ' αγαπώ" να σπαρταρά

στο δίχτυ

μιας ευγενούς ασάφειας

Αναρωτιέμαι ακόμα:

Μπορούσες άραγε

το "σ' αγαπώ" εκείνο

αντί να το προφέρεις

να το προσφέρεις;

Τριάντα δευτερόλεπτα

Καρδιά μου
σ' ακούω
Αρκούν
τριάντα δευτερόλεπτα
Είκοσι λέξεις

μόνο
και δέκα παύσεις
Επιχορήγηση ευτυχίας

σταδιακά
σε δόσεις μη θανατηφόρες

Μεσοπέλαγα

Η αγάπη μας βρήκε

ναυαγούς μεσοπέλαγα
βάρκα ήταν
μας μάζεψε
την πορεία της χάραξε
δίχως χάρτη κι ελπίδα
με σπασμένη πυξίδα
μας παράτησε
η αγάπη
ναυαγούς μεσοπέλαγα

Αμμόχωστος

Για να σε λησμονήσω

ξαπλώνω στην άμμο σου

και μαεύω φωτόνια

Ύστερα τα αλείβω

με ευλάβεια στο δέρμα μου

Μικροσκοπικά αστέρια

φυτρώνουν εντός μου

και τότε ανατέλλω

μηδενικά φορτισμένη

πανδέκτης και πανσέληνος αλλού

Μα δε σε λησμονώ

Λήδρας

Πέραν του οδοφράγματος

χρόνος ανάδρομος

χώρος αλαλάζων

ουρανός πλατύτερος

μνήμη αιχμηρή

Η χώρα ενδότερη

στρώματα ιστορίας

σώματα μυθολογίας

χώματα και ονόματα

Εκεί

η πατρίδα ψυχή

πτώμα σε Προκρούστειο κλίνη

Τραγική ειρωνία

Όσο κι αν το προσπάθησα

να ξεχωρίσω δεν κατάφερα

αν ήταν αλλοθρήσκων

ή ομοθρήσκων οι καρδιές

που κάποια χέρια σκάλισαν

σε τοίχο στη μοιραία πόλη

Επέζησαν εντούτοις

του πολέμου

Αγγέλα Καιμακλιώτη: «Γράφω για να μετατρέψω τα σκοτάδια μου σε φως...»

Συνέντευξη της Αγγέλας Καϊμακλιώτη,

                                                                                                                στον Δημήτριο Γκόγκα,

Αύγουστος 2014

Συναντηθήκαμε σε ένα από τα δεκάδες καφέ της περίφημης παραλίας των Φοινικούδων στην Λάρνακα. Με φόντο την καταγάλανα νερά και τον ηλιοφώτιστο της μεγαλονήσου, η ποιήτρια Αγγέλα Καϊμακλιώτη   άνοιξε την καρδιά της και «ξεκλείδωσε την Αλφαβήτα» της ψυχή της σε μια ιδιαίτερη συνέντευξη.  Γεννήθηκε την Αμμόχωστο το 1967. Μετά την Τουρκική εισβολή  το 1974 η οικογένειά της εκτοπίστηκε στην Λάρνακα. Από τότε ζει και δημιουργεί στην πόλη του Ζήνωνα Σπούδασε Παιδαγωγικά στην Παιδαγωγική Ακαδημία Κύπρου και στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο και είναι κάτοχος του μεταπτυχιακού τίτλου Master of Arts στην Εκπαιδευτική Ηγεσία και Πολιτική. Είναι διευθύντρια σε δημόσια σχολεία της δημοτικής εκπαίδευσης.

Τα τελευταία χρόνια και πιο συγκεκριμένα από το 2011 και μέχρι σήμερα είδαν το φώτα της έκδοσης τρεις ποιητικές συλλογές και μια συλλογή διηγημάτων. (Ποίηση: Ξεκλειδώνοντας την Αλφαβήτα Εκδόσεις Πήλιο 2011,  Στιγμές Αλκυονίδες Εκδόσεις Πήλιο 2012,  Εκ του Σύνεγγυς  Εκδόσεις Φαρφουλάς Αθήνα 2014 και Διηγήματα: Οι ψυχές βαδίζουν μόνες  Εκδόσεις Πήλιο 2011)

Ο ποιητικός της λόγος άλλοτε λυρικός, άλλες φορές ήρεμος, στιγμές – στιγμές δραματικός, πότε μας συγκινεί και πότε μας προβληματίζει. Πάντοτε όμως μας οδηγεί στέρεους στα δύσκολα μονοπάτια της Ποίησης.

Την ευχαριστούμε θερμά

Ø  Κυρία Καϊμακλιώτη,   χρειάστηκε  να «Ξεκλειδώσουμε  την Αλφαβήτα» για να μάθουμε  την ποίησή σας. Από εκείνη την ποιητική συλλογή, έως τις «Στιγμές Αλκυονίδες» και μέχρι  σήμερα, τι συναισθήματα σας έχει δημιουργήσει αυτό σας το ταξίδι; Πόσο εύκολο και κατά πόσο δύσκολο ήταν;

Α Κ : Ευχαριστώ θερμά που επιθυμείτε να ξεκλειδώσετε την αλφαβήτα της γραφής μου. Αυτό είναι άλλωστε ένα από τα ζητούμενα. Η επικοινωνία και οι συναντήσεις  των ψυχών. Το ταξίδι στην ποίηση όπως το αντιλαμβάνομαι δεν έχει αρχή και τέλος, ούτε αφορά το χρόνο ή τον χώρο. Είναι απέραντο και άχρονο γι αυτό και δεν είναι δύσκολο ή εύκολο. Είναι συναρπαστικό.

Ø  Πριν συνεχίσω με τις υπόλοιπες ερωτήσεις αβίαστα μου βγαίνει το σύνηθες ερώτημα: Τι είναι ποίηση για εσάς; Πως θα καταγράφατε τον ορισμό της;

Α Κ : Η ποίηση προκύπτει στις συναντήσεις των ανθρώπων με τον εαυτό τους και τους άλλους. Αισθάνομαι λοιπόν πως ποίηση είναι η απόδειξη της ζωής. Και όταν αυτή η ζωή καίγεται κατάλληλα, τότε η φλόγα της  μπορεί να φωτίσει ή να ζεστάνει κι άλλες ψυχές.

Ø  Γεννηθήκατε στην Αμμόχωστο και λόγω των ιστορικών γεγονότων του 1974 μεγαλώσατε και ζείτε στην Λάρνακα. Η τελευταία σας ποιητική συλλογή είναι ουσιαστικά μια προσπάθεια να εξωτερικεύσετε βιώματα και σκέψεις όλης αυτής της περιόδου. Μιλήστε μας για τα ποιήματα αυτά.

Α Κ : Η Αμμόχωστος είναι το σημείο αναφοράς. Η ρίζα, η μήτρα-μητέρα. Η Λάρνακα είναι η αγαπημένη πόλη, η θετή μάνα που με έβαλε στην αγκαλιά της και με βοήθησε να μεγαλώσω. Αγαπώ και τις δυο πόλεις μου. Στην μια γεννήθηκα, στην άλλη γέννησα. Η ποιητική μου συλλογή «Εκ του Σύνεγγυς» είναι αφιερωμένη στην Αμμόχωστο Αγάπη

Ø  Στις δύο πρώτες ποιητικές συλλογές, υπάρχει το ερωτικό στοιχείο, άλλοτε έντονο και άλλοτε λιγότερο εμφανές αλλά πάντα ως ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής. Πόσο σημαντικός αλήθεια είναι ο έρωτας στη ζωή σας και ποιος ο ουσιαστικός ρόλος του στην ποίησή σας. Θα τολμούσατε να χαρακτηρίσετε το σύνολο της ποίησή σας, ως ερωτική;

Α Κ : Ο έρωτας είναι η ουσία του κόσμου, η αρχή των πάντων, η κινητήριος δύναμη. Δεν νοείται ζωή και δημιουργία χωρίς έρωτα. Η ποίηση είναι πράξη ερωτική ακόμα και όταν κάποιος γράφει για τον πόλεμο ή το θάνατο, για την πατρίδα ή την ελευθερία.

Ø  Η καταγραφή της γκρίζας ιστορικής περιόδου, στην ποιητική σας συλλογή «ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ» μας δίνει την ευκαιρία να επισημάνουμε ότι  ενώ απουσιάζει ο Θάνατος, το τέλος υπάρχει παντού, αν και γράφετε στο ποίημα «Αιώνες Τώρα» : Περιμέναμε την άνοιξη / και την Ανάσταση (…) Ποια η σημασία του θανάτου στην ζωή σας; Εντάσσεται στους φόβους σας;

Α Κ : Θα διαφωνήσω για το γκρίζο και το θάνατο. Η περίοδος των σαράντα τελευταίων χρόνων στην Κύπρο για μένα προσωπικά ήταν πολύχρωμη, συμπεριλαμβανομένου του μαύρου, του κόκκινου, του γαλανού και του κίτρινου. Αν θα έδινα χρώμα στο θάνατο θα ήταν το  λευκό, όχι το μαύρο. Ίσως γι αυτό δεν τον εντοπίσατε στη συλλογή. Ο θάνατος δεν με τρομάζει, είναι η άλλη όψη του νομίσματος και βρίσκεται παντού, ακριβώς απέναντι από τη ζωή, αλλά πάντα μαζί της. Η μία όψη δεν υφίσταται χωρίς την άλλη.  Υπάρχουμε γιατί πεθαίνουμε και πεθαίνουμε γιατί υπάρχουμε.

Ø  Τα ποιήματα σας πώς γεννιούνται; Υπάρχει μια δεξαμενή θεμάτων από όπου την κατάλληλη στιγμή αλιεύετε  τα θέματα ή είναι εμπνεύσεις της στιγμής;

Α Κ : Το γράψιμο είναι μια συνεχής έκφραση, αδιάλειπτη όπως η προσευχή. Όχι με τη συμβατική έννοια του γραψίματος με χαρτί και μολύβι αλλά με την έννοια του εσωτερικού διαλόγου. Φροντίζω βέβαια να καταγράφω τη σύλληψη μιας ιδέας εν τη γενέσει της, επειδή ποτέ δεν μπορείς να ζήσεις ξανά την ίδια ακριβώς στιγμή.

Ø  Είστε ποιήτρια. Μετά από τρεις ποιητικές συλλογές αν και μας εκμυστηρευτήκατε ότι δεν θα μπορούσατε να ονομαστείτε έτσι, είναι και …έτσι. Θα ήθελα να σας ρωτήσω εάν βαθειά μέσα σας πιστεύετε ότι γεννηθήκατε να γράφετε ή αν η ποίηση είναι απλώς ένα χάρισμα που εσείς με την μεθοδική δουλειά προσπαθείτε να τελειοποιήσετε;

Α Κ : Αν δεχτείτε αυτό που ανέφερα προηγουμένως ότι δηλαδή η ποίηση είναι  η απόδειξη της ζωής τότε ναι, είμαι ποιήτρια. Η ποίηση είναι η απόδειξη ότι ζω,  αγαπώ και αγαπιέμαι, δίνω και παίρνω, ελπίζω και αγωνίζομαι, προσεύχομαι, αγωνιώ και διαμαρτύρομαι. Θυμάμαι τον εαυτό μου παιδιόθεν να εκφράζεται ποιητικά, άρα μάλλον γεννήθηκα με αυτή την ιδιαιτερότητα.

Ø  Θα προσπαθούσατε να γράψετε στην κυπριακή διάλεκτο; Το σύνολο των Κυπρίων  ποιητών επιλέγει την δημοτική γλώσσα. Πόσο μακριά από την γραφή είναι η κυπριακή διάλεκτος; Θα μπορούσε σε μια εποχή που η γλώσσα (μετά από τόσες παρεμβάσεις) φθίνει, να αρχίσει να διδάσκεται στα σχολεία;

Α Κ : Η κυπριακή διάλεκτος είναι υπέροχη αλλά δεν είναι γλώσσα έτσι ώστε να διδάσκεται στα σχολεία. Αγαπώ τη ζωντανή γλώσσα και με αυτήν εκφράζομαι. Αν κάποια στιγμή καρφωθεί στο μυαλό μου μια φράση κυπριακή που εκφράζει έντονα κάποιο βίωμα, μνήμη ή συναίσθημα που δεν θα μπορούσε να αποδοθεί διαφορετικά, ενδεχομένως να γράψω στίχους και στην διάλεκτο. Δεν μου δημιουργήθηκε όμως ακόμα η ανάγκη. Προς το παρόν όσον αφορά στη γραφή, με εκφράζει απόλυτα η γλώσσα μου, η ελληνική.

Ø  Κατά την γνώμη σας, υπάρχουν σύγχρονοι ποιητές της μεγαλονήσου που έχουν ακόμα κάτι να …πούνε. Επικρατεί η άποψη ΟΤΙ ΟΛΑ ΕΧΟΥΝ ΓΡΑΦΕΙ. Ο σύγχρονος τρόπος σκέψης στην ποίηση πόσο μακριά μπορεί να μας ταξιδέψει;

Α Κ : Δεν πιστεύω ότι γράφει κάποιος για να πει κάτι που δεν ειπώθηκε ακόμα ή που δεν επινοήθηκε. Αυτό ας το κάνουν οι επιστήμονες στα εργαστήρια. Η ποίηση δεν αφορά τη γνώση αλλά την επίγνωση. Γράφω για να μετατρέψω τα σκοτάδια μου σε φως, όπως έκαναν πολλοί πριν από μένα και όπως θα συνεχίσουν να κάνουν και άλλοι μετά από μένα. Είμαι σίγουρη πως θα εξακολουθήσουν να ακούγονται διαφορετικές φωνές ποιητικές όσο υπάρχει αγωνία, όσο υπάρχει ζωή. Κι εδώ είναι η ομορφιά. Ότι το καινούργιο και το διαφορετικό έρχονται συνήθως εκεί που δεν τα περιμένεις.

Ø  Όσοι ασχολούνται με την ποίηση είχαν κάποιον δάσκαλο. Ένα/μια ποιητή/τρια που επηρέασε την σκέψη και την γραφή τους, κυρίως την γραφή τους. Εσείς επηρεαστήκατε από κάποιον  Ελληνοκύπριο ή Ελλαδίτη ποιητή; Ποιους διαβάζατε/ζετε ;

Α Κ : Αγαπώ τους Έλληνες ποιητές γιατί η γλώσσα είναι η ταυτότητα και η ρίζα μου. Όμως με συγκινεί ή και με συγκλονίζει η ποίηση, ανεξάρτητα από τη γλώσσα του ποιητή, το φύλο ή την καταγωγή του. Θα μπορούσε να απαριθμήσω μια πληθώρα από ονόματα ποιητών και έργα ποιητικά από την αρχαιότητα έως σήμερα. Διαβάζω ποίηση χωρίς περιορισμούς. Πολλές φορές βρίσκω εκεί τον εαυτό μου και την αλήθεια μου.

Ø  Είστε εκπαιδευτικός. Πόσο σας έχει βοηθήσει η ποίηση στην σχέση σας με τους μαθητές σας; Μιλάτε σ΄ αυτούς για την ποίηση; Πως επηρεάζονται  που η δασκάλα τους είναι ποιήτρια;

Α Κ : Τα παιδιά στο σχολείο, όπως και τα παιδιά που γέννησα είναι ποίηση καθαρή και αποτελούν μεγάλο μέρος της έμπνευσης και της ενέργειας μου. Είναι μεγάλη ευλογία να αφιερώνεις τον περισσότερο χρόνο της ζωής σου,  καλλιεργώντας αθώες και αγνές ψυχές που διψούν να μάθουν, να ακούσουν, να δράσουν. Ελπίζω τα παιδιά μου, οι μαθητές και οι μαθήτριες μου αλλά και οι δικοί μου άνθρωποι να αγάπησαν την ποίηση και να είδαν και αυτοί το φως της. Όμως γνωρίζω ότι δεν ενδιαφέρει όλους τους ανθρώπους η ποίηση και κάποιους μάλιστα τους κουράζει. Δεν είμαστε όλοι ίδιοι, καθένας εκφράζεται διαφορετικά και αυτή η πολυχρωμία είναι η ομορφιά της ζωής.

Ø  Ο ποιητής όπου και εάν ζει και εργάζεται, θέλοντας και μη, ανήκει σε ένα χώρο που… ξεχωρίζει. Παρ΄ όλο αυτό, υπάρχει διάχυτη η άποψη ότι η ποίηση δεν… πουλάει. Οι νέοι σήμερα, αλλά και γενικότερα οι άνθρωποι δεν διαβάζουν ποίηση. Πού νομίζετε ότι οφείλεται αυτό;

Α Κ : Οι ποιητές είναι νομίζω άνθρωποι που βασανίζουν το μυαλό τους, δύσκολοι τις περισσότερες φορές  και μάλλον δεν τους ενδιαφέρουν οι πωλήσεις με την έννοια της οικονομικής αξίας. Η ποίηση είναι περισσότερο ανάγκη παρά εμπόρευμα. Δεν θα ζητήσω ποτέ από τους νέους ή από κάποιον άλλο άνθρωπο να διαβάσει ποίηση με το ζόρι. Ας κάνουν ότι τους εκφράζει. Όταν και εάν την χρειαστούν, η ποίηση θα βρίσκεται εκεί να τους περιμένει, είτε ως ψυχαγωγία είτε ως ψυχοθεραπεία.

Ø  Ο ποιητής είναι άνθρωπος, είναι πολίτης. Ζει μέσα στον παλμό της πραγματικότητας. Στην Κύπρο ο πολίτης ποιητής δεν μπορεί να παραμένει αμέτοχος των μεγάλων προβλημάτων της Κύπρου. Πώς θα προσδιορίζατε την συμμετοχή σας στις προσπάθειες για εύρεση κάποιων λύσεων ή πως θα καθορίζατε μια συντονισμένη προσπάθεια των ανθρώπων του πνεύματος;

Α Κ : Ο ποιητής εκφράζεται με το λόγο. Η φωνή είναι η δύναμή του. Είναι μέλος της κοινωνίας και βιώνει τα προβλήματα της. Κάποια στιγμή η φωνή του θα εκφράσει κι άλλους και θα δυναμώσει. Όταν έχω να πω κάτι που θα κάνει τα πράγματα καλύτερα, το κάνω με τη γραφή μου. Τότε μόνο αισθάνομαι πως έχω το δικαίωμα, αλλιώς χίλιες φορές καλύτερη η σιωπή.

Ø  Ζούμε στην Λάρνακα, μια πόλη που τα τελευταία χρόνια ουσιαστικά αποκτά ταυτότητα. Είναι ικανοποιητική η πνευματική ζωή στη πόλη; Θα περιμένατε κάτι περισσότερο; Κάτι πιο μεστό, ειδικά στον χώρο της ποίησης;

Α Κ : Όλα αλλάζουν ελπίζω προς το καλύτερο. Η πνευματική ζωή στην πόλη δεν είναι κάτι αφηρημένο αλλά αφορά εκδηλώσεις, δράσεις, ανθρώπους που νοιάζονται και δημιουργούν. Ευελπιστώ ότι τα πράγματα θα βελτιωθούν βλέποντας ήδη νέες ομάδες καλλιτεχνών να δραστηριοποιούνται.

Ø  Στην αρχή της ποιητικής σας συλλογής «ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ» γράφετε: «Ανάδρομα πορεύεται το σώμα σου/ Εμπορεύεται αναπόδραστα/ Αν σου δώσω ένα μήλο θα μου δώσεις πίσω το φίδι;» Σε ποιον ή ποιους απευθύνεστε και γιατί με αυτούς τους στίχους;

Α Κ : Απευθύνομαι σε μένα, σ’ εσένα και στους άλλους. Στα πρόσωπα εκείνα που δεν έχουν ακόμα αποκλείσει το απρόοπτο και το οξύμωρο από τη ζωή τους, που συνεχίζουν να ονειρεύονται και να ελπίζουν.

Ø  Τελειώνοντας και πριν σας ευχαριστήσω θα ήθελα κάποιες γενικές σκέψεις για την Κύπρο της σημερινής εποχής. Για την θέση της χώρας μας στο παγκόσμιο στίβο αλλά και στην καρδιά μας. Η προσπάθεια που κάνουμε ως Κύπριοι να σταθούμε, να ορθοποδήσουμε θα πρέπει να μας ικανοποιεί;

Α Κ : Σας ευχαριστώ κι εγώ. Είπαμε πολλά και υπονοήσαμε περισσότερα. Πώς αλλιώς θα μπορούσε να ήταν, αφού κουβεντιάζαμε για την ποίηση; Η τελευταία μου ποιητική συλλογή με τίτλο «Εκ του Σύνεγγυς», έχει εκδοθεί φέτος στην Αθήνα από τις εκδόσεις Φαρφουλά. Σαράντα ποιήματα για τα σαράντα χρόνια κατοχής, προσφυγιάς, οικονομικής εξαθλίωσης, πολιτικής και κοινωνικής διαφθοράς, πίκρας και απογοήτευσης. Επιλέγω εντούτοις να κλείσω τη συνομιλία μας απαντώντας στην τελευταία σας ερώτηση με κάποιους αισιόδοξους στίχους από τη συλλογή μου.

Το ιερό ψωμί

Εγώ θα επιμένω

να ζυμώνω τις μνήμες μου

με τις γροθιές

Μεσαορία

κι εσύ

αλώνιζε τα ματωμένα στάχυα

και κράτα σπόρο καθαρό

αντίδωρο και πρόσφορο

για τους επόμενους

Παιδί στο προσφυγόσημο

Παιδί στο προσφυγόσημο

ξυπόλυτο σαράντα χρόνους 

ρακένδυτο και δακρυσμένο

πλάι στο συρματόπλεγμα

θέλει ελεύθερο να περπατήσει 

να ζήσει θέλει

να ξεκολλήσει επιτέλους

την παιδική ψυχή από το έρεβος 

Εκατομμύρια γράμματα συνόδεψε

σε φάκελους σημαδεμένους

Δεν ωφελεί

Αλήθεια

Απερίσκεπτα 

Απενεργοποίησες τη μνήμη 

Αδρανοποίησες τη φωνή 

Ακύρωσες τη ζωή σου 

Αρνήθηκες 

το Α το στερητικό 

στη λήθη να προσάψεις

Φοβήθηκες μη γίνεις αλάτι 

σαν τη γυναίκα του Λωτ

ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ (απόσπασμα- 3 ποιήματα)

Το ιερό ψωμί

Εγώ θα επιμένω

να ζυμώνω τις μνήμες μου

με τις γροθιές

Μεσαορία

κι εσύ

αλώνιζε τα ματωμένα στάχυα

και κράτα σπόρο καθαρό

αντίδωρο και πρόσφορο

για τους επόμενους

Ελευθερία

Τώρα εξηγείται

η απουσία της

εδώ και χρόνια

από τις παρελάσεις

Είναι νεκρή

και όχι λιποτάκτης

όπως νομίζαμε

Δεν είδαμε ποτέ

ή αγνοήσαμε

τη σφαίρα

στο στήθος της

Εφονεύθη

Ας μην την περιμένουμε

Ας περιοριστούμε μόνο

στην κατάθεση στεφάνων

Ζητείται Πατρίς

Πυκνή κίτρινη

αφρικάνικη σκόνη

κρύβει τον ήλιο

σε μια πατρίδα

χωρίς ουρανό

Κι εμείς

ενδοτικοί σπουργίτες

αναμεταδίδουμε

φλυαρίες χελιδονιών

και λοιπών αποδημητικών

για δήθεν ερχομό

της άνοιξης